Parasitiaid mag yw Tropilaelaps sy'n frodorol i'r rhywogaeth gwenyn mêl gwyllt Apis dorsata, A. laboriosa ac A. breviligula yn ne-ddwyrain Asia. Fodd bynnag, daethpwyd o hyd iddynt yn bla mewn nythfeydd a reolir o'r wenynen fêl Ewropeaidd, Apis mellifera, mewn rhannau o Asia. Mae Tropilaelaps wedi cael effaith ddinistriol ar nythfeydd gwenyn mêl Ewropeaidd lle maent yn bresennol.
Mae pedair rhywogaeth gydnabyddedig o Tropilaelaps: Tropilaelaps clareae, T. mercedesae,T. koenigerum a T. thai. O'r rhain, dim ond dau sydd wedi'u haddasu i baraseitio gwenyn mêl Ewropeaidd: T. clareae a T. mercedesae. Mae poblogaethau gwenyn mêl Ewropeaidd sydd â phla T. clareae wedi'u cyfyngu i Ynysoedd Philippines ar hyn o bryd, ond mae poblogaethau sydd â phla T. mercedesae yn gyffredin drwy Asia, felly'r rhywogaeth hon sy'n peri'r risg uchaf o gael ei chyflwyno i Ewrop a'r DU.
Disgrifiad
Mae gan widdon Tropilaelaps gyrff hir o ryw 1 mm o hyd a 0.5 mm o led ac maent o liw oren-frown golau. Mae'r gwrywod ychydig yn llai o faint na benywod. Mae Tropilaelaps rhyw draean o faint gwiddon Varroa ac maent yn symud llawer yn gynt. Parasitiaid mag yw Tropilaelaps ac mae ganddynt ffordd o fyw debyg i widdon Varroa mewn rhai achosion. Gall un neu sawl benyw ymosod ar gell mag gwenyn mêl ychydig cyn iddi gael ei chapio er mwyn atgynhyrchu a bydd yn bwydo ar y larfa neu chwiler sy'n datblygu wrth iddo ddatblygu. Bydd gwiddonyn Tropilaelaps benywaidd yn dodwy ei wy cyntaf ddeg awr ar ôl i'r gell gael ei chapio a bydd yn parhau i ddodwy wyau mewn ysbeidiau o 24 awr. Gall amseroedd amrywio mewn hinsoddau gwahanol a gall y broses ddatblygu gymryd rhwng chwech a naw diwrnod.
Gwiddon Tropilaelaps mercedesae benywaidd (llun cefnol)Dosbarthiad
Mae grŵp gwiddon Tropilaelaps yn frodorol i dde-ddwyrain Asia, ond dim ond rhyw 50 mlynedd yn ôl y dechreuodd Tropilaelaps mercedesae ddechrau fod yn bla mewn nythfeydd gwenyn mêl Ewropeaidd ac maent wedi ehangu y tu hwnt i'w hystod frodorol yn Asia i Tsieina, Pacistan, Affganistan, Papua Guinea Newydd ac o bosibl, yn Iran. Maent yn heigio gwenyn mêl mewn hinsoddau trofannol a thymheredd.
Yn 2024, rhoddwyd gwybod am nythfeydd gwenyn mêl Ewropeaidd lle roedd pla T. mercedesae mewn rhanbarthau o Rwsia o fewn Ewrop a chadarnhawyd ei fod yn bresennol yn Georgia4. Amheuir ei fod yn bresennol hefyd yn Uzbekistan, Tajikistan, Crimea, Belarus ac Azerbaijan (gweler y map isod). Gan y cafwyd cadarnhad bod y gwiddon yn bresennol ar ymylon dwyreiniol Ewrop, mae hyn wedi dwysau'r pryderon y bydd Tropilaelaps yn lledaenu tua'r gorllewin tuag Ewrop, mewn ffordd debyg i Varroa ddegawdau yn gynt.
Er bod gwiddonyn Tropilaelaps ar ymylon dwyreiniol Ewrop ar hyn o bryd, mae risg sylweddol y bydd yn lledaenu ymhellach i Ewrop, gan gyrraedd y DU yn y pen draw. Gall Tropilaelaps ffynnu mewn hinsoddau trofannol a thymherus ac nid yw amodau di-fag fel pe baent yn cyfyngu'r lledaeniad ohono, hyd yn oed i ranbarthau lle nad yw rhywogaethau gwenyn mêl lletyol eraill yn bresennol.
Gwledydd a rhanbarthau lle rhoddwyd gwybod am blâu T. mercedesae (coch) neu lle mae amheuaeth o'u bodoliaeth (oren) mewn nythfeydd A. mellifera. Inset: llun wedi'i chwyddo o ddwyrain Ewrop a'r Caucasas. Yn gyfredol ym mis Rhagfyr 2025. Crëwyd map gan ddefnyddio mapchart.netMonitro Tropilaelaps
Yn y DU, mae Tropilaelaps yn bla hysbysadwy statudol ac mae deddfwriaeth ar waith i atal plâu egsotig rhag cael eu cyflwyno ac ymledu. Gellir defnyddio'r dulliau a ddisgrifir yn ein taflen gynghori ar Tropilaelaps ar gyfer monitro rheolaidd mewn cytrefi. Os byddwch yn tynnu llun o unrhyw widdon amheus yr olwg neu’n eu dal, cysylltwch â’r UWG neu SASA (yr Alban) ar unwaith. Os oes modd, casglwch sampl a’i rhewi.
Cynlluniau wrth Gefn
Dilynwch y dolenni isod er mwyn lawrlwytho ein Cynlluniau wrth Gefn sy'n amlinellu camau gweithredu arfaethedig os caiff Tropilaelaps eu cyflwyno i Gymru neu Loegr: Cynllun Wrth Gefn ar gyfer Pla Penodol Chwilen Fach y Cwch Gwenyn a gwiddonyn Tropilaelaps
Ceir rhagor o wybodaeth ar ein tudalen 'Cynllunio wrth Gefn' ar BeeBase.
Newydd: Dadansoddiad o Risg Pla Cyflym Tropilaelaps
Yn dilyn y canfyddiadau a gadarnhawyd o widdon Tropilaelaps yn Rwsia a Georgia, mae pryderon wedi cael eu mynegi bod yr ectoparasitiaid mag gwenyn mêl hyn yn lledaenu. O ganlyniad, mae Defra wedi paratoi Dadansoddiad o Risg Pla (PRA) Cyflym i ailasesu'r risg y mae'r widdon Tropilaelaps yn ei pheri i wenynyddiaeth y DU. Darllenwch y Dadansoddiad o Risg Pla Cyflym yn ei gyfanrwydd yma.
Deunydd darllen pellach
I gael rhagor o wybodaeth am y pla hwn, gweler Pennod yr OIE ar widdon Tropilaelaps.
Mae rhagor o wybodaeth ar gael yn y daflen gynghorol, Tropilaelaps: Gwiddonyn Parasitig Gwenyn Mêl